रुकुम पश्चिम -२४, जेठ ।

रुकुम नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केवल एउटा जिल्ला होइन, विचार, संघर्ष, परिवर्तन र राजनीतिक चेतनाको केन्द्रका रूपमा परिचित क्षेत्र हो । यहाँको राजनीतिक यात्रा हेर्दा निर्वाचनका नतिजा मात्र होइन, जनताको वैचारिक झुकाव, आन्दोलनको प्रभाव र सामाजिक परिवर्तनका आकाङ्क्षा पनि स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ ।

वि.सं. २०५६ सालको संसदीय निर्वाचन रुकुमको राजनीतिक इतिहासमा विशेष रूपमा स्मरणीय छ । तत्कालीन प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा नेपाली राजनीतिले असामान्य परिस्थितिहरू भोगिरहेको थियो । त्यस समयका घटनाक्रमले रुकुमको राजनीतिलाई पनि गहिरो प्रभाव पारेको थियो । त्यसपछिका वर्षहरूमा देश सशस्त्र द्वन्द्व, राजनीतिक संक्रमण, शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणका जटिल चरणहरूबाट गुज्रियो । त्यस अवधिमा नियमित निर्वाचन हुन नसक्नु केवल रुकुमको मात्र होइन, समग्र नेपालको राजनीतिक वास्तविकता थियो ।

जनार्दन शर्मा लगायतका नेताहरूको राजनीतिक उदय र निरन्तर विजयलाई पनि बुझ्नुपर्छ । उनका समर्थकहरूका अनुसार उनले रुकुमलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित गर्न भूमिका खेलेका छन् । आलोचकहरूले भने संगठनभित्रको असन्तुष्टि, नेतृत्वको शैली र बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिका कारण जनतामा नयाँ बहसहरू जन्मिएको तर्क गर्ने गरेका छन् ।

शान्ति प्रक्रियापछि भएको नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाले रुकुममा पनि नयाँ शक्ति सन्तुलन निर्माण गर्‍यो । विशेषगरी तत्कालीन माओवादी आन्दोलनको आधार क्षेत्रका रूपमा चिनिएको रुकुममा वामपन्थी राजनीतिक धाराले गहिरो प्रभाव कायम राख्यो । जनयुद्ध, सामाजिक परिवर्तन, वर्गीय चेतना र राजनीतिक संगठन निर्माणका कारण यहाँ कम्युनिस्ट आन्दोलनले बलियो आधार बनाएको तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन ।

यही पृष्ठभूमिमा जनार्दन शर्मा लगायतका नेताहरूको राजनीतिक उदय र निरन्तर विजयलाई पनि बुझ्नुपर्छ । उनका समर्थकहरूका अनुसार उनले रुकुमलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित गर्न भूमिका खेलेका छन् । आलोचकहरूले भने संगठनभित्रको असन्तुष्टि, नेतृत्वको शैली र बदलिँदो राजनीतिक परिस्थितिका कारण जनतामा नयाँ बहसहरू जन्मिएको तर्क गर्ने गरेका छन् । लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष नै यही हो कि कुनै पनि नेता वा दल निरन्तर मूल्याङ्कनको दायराभित्र रहन्छ ।

रुकुमको राजनीतिमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको कम्युनिस्ट आन्दोलनको स्थायित्व हो । निर्वाचनमा उम्मेदवारहरू परिवर्तन हुन सक्छन्, नेतृत्व फेरिन सक्छ, संगठनात्मक संरचनाहरू पुनर्गठन हुन सक्छन्, तर विचारधारात्मक रूपमा वामपन्थी प्रभाव भने लामो समयदेखि कायम रहँदै आएको देखिन्छ । यही कारणले धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूले रुकुमलाई नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको महत्वपूर्ण आधारभूमिमध्ये एक मान्ने गरेका छन् ।

पछिल्ला निर्वाचन परिणामहरूले पनि एउटा सन्देश दिएका छन् । जनताले व्यक्ति मात्र होइन, संगठन, विचार र राजनीतिक विश्वसनीयतालाई पनि हेर्ने गरेका छन् । कुनै उम्मेदवार लोकप्रिय हुन सक्ला, व्यक्तिगत रूपमा प्रभावशाली हुन सक्ला, तर दीर्घकालीन राजनीतिक स्वीकार्यता प्राप्त गर्न विचार, कार्यक्रम र जनतासँगको निरन्तर सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ ।

आज रुकुमको राजनीतिक बहसमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्ने गरेको छ-के जनताले लोकप्रिय नारालाई प्राथमिकता दिएका छन्, कि वैचारिक स्थिरतालाई? यस प्रश्नको उत्तर निर्वाचन परिणाम, जनमत र राजनीतिक गतिविधिहरूबाट खोज्नुपर्ने हुन्छ । धेरै नागरिकहरूको बुझाइमा रुकुमले केवल लोकप्रिय व्यक्तित्व होइन, संगठनात्मक क्षमता भएको नेतृत्व खोजिरहेको छ । उनीहरू राजनीतिक प्रतिबद्धता, जनउत्तरदायित्व र विकासको स्पष्ट दृष्टिकोण चाहन्छन् ।

रुकुमका जनताले सम्भवतः तीनवटा कुराको अपेक्षा गरिरहेका छन् । पहिलो, राजनीतिक स्थायित्व । दोस्रो, विकासका प्रतिफलको समान वितरण । तेस्रो, विचार र व्यवहारबीचको एकरूपता । जनताले बोलेको एउटा कुरा र गरेको अर्को कुरा स्वीकार गर्न तयार देखिँदैनन् । उनीहरू परिणाम चाहन्छन्, उत्तरदायित्व चाहन्छन् र आफ्ना प्रतिनिधिबाट निरन्तर संवादको अपेक्षा राख्छन् ।

रुकुमका नागरिकहरूको प्रमुख चासो भनेको विकास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधार हो । राजनीतिक दल जुनसुकै होस्, अन्ततः जनताको मूल्याङ्कन यिनै विषयमा आधारित हुन्छ । यदि कुनै दलले जनताको जीवनस्तरमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्दैन भने उसको ऐतिहासिक योगदान मात्र पर्याप्त हुँदैन । त्यसैगरी नयाँ दल वा नयाँ नेतृत्वले पनि केवल आलोचनाका आधारमा विश्वास जित्न सक्दैन ।

कम्युनिस्ट आन्दोलनको सन्दर्भमा रुकुमको विशेषता के हो भने यहाँको राजनीतिक चेतना लामो संघर्ष र आन्दोलनबाट निर्माण भएको छ । त्यसैले यहाँका मतदाताले विचारधारा, संगठन र नेतृत्वलाई गम्भीर रूपमा मूल्याङ्कन गर्ने परम्परा विकास गरेका छन् । यही कारणले कम्युनिस्ट राजनीति यहाँ केवल चुनावी नारा होइन, सामाजिक र ऐतिहासिक प्रक्रियासँग जोडिएको विषय बनेको छ ।

भविष्यतर्फ हेर्दा रुकुमका जनताले सम्भवतः तीनवटा कुराको अपेक्षा गरिरहेका छन् । पहिलो, राजनीतिक स्थायित्व । दोस्रो, विकासका प्रतिफलको समान वितरण । तेस्रो, विचार र व्यवहारबीचको एकरूपता । जनताले बोलेको एउटा कुरा र गरेको अर्को कुरा स्वीकार गर्न तयार देखिँदैनन् । उनीहरू परिणाम चाहन्छन्, उत्तरदायित्व चाहन्छन् र आफ्ना प्रतिनिधिबाट निरन्तर संवादको अपेक्षा राख्छन् ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, रुकुमको राजनीतिक इतिहास कुनै एक व्यक्ति, एक दल वा एक निर्वाचनको इतिहास मात्र होइन । यो विचार, संघर्ष, परिवर्तन र जनअपेक्षाको निरन्तर यात्रा हो । कम्युनिस्ट आन्दोलनले यहाँ गहिरो प्रभाव छोडेको तथ्य ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण छ । तर लोकतान्त्रिक समाजमा कुनै पनि दलको भविष्य अन्ततः जनताको विश्वासमा निर्भर हुन्छ । त्यो विश्वास कायम राख्न विचारधारासँगै सुशासन, विकास र जनउत्तरदायित्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । रुकुमको राजनीतिक भविष्य पनि यही आधारमा निर्धारण हुनेछ ।