रुकुम पश्चिम -१, जेठ ।

विद्यालय अन्य क्षेत्र, भवन, कार्यालय वा प्रशासनिक संरचना मात्र होइन । यो समाज निर्माण गर्ने पवित्र संस्था हो । यहाँ केवल किताबका अक्षर पढाइँदैनन्, मानिसको सोच, व्यवहार, संस्कार, अनुशासन र भविष्य निर्माण गरिन्छ । विद्यालयबाट नै राष्ट्रले योग्य नागरिक पाउँछ । त्यसैले विद्यालयलाई अन्य सामान्य क्षेत्र वा कार्यालय सँग तुलना गर्न सकिँदैन ।

मानिसको जीवन निर्माणको आधारशिला विद्यालय हो । बच्चाले घरपछि सबैभन्दा धेरै समय बिताउने स्थान विद्यालय नै हो । त्यहाँ उसले बोल्न, बुझ्न, व्यवहार गर्न, सहकार्य गर्न र समाजमा घुलमिल हुन सिक्छ । विद्यालयको प्रभाव बालबालिकाको सम्पूर्ण जीवनमा दीर्घकालीन रूपमा रहिरहन्छ ।

विद्यालय ज्ञान, सीप, संस्कार र चरित्र निर्माण गर्ने औपचारिक शिक्षालय हो । यसको मुख्य उद्देश्य केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउनु मात्र होइन, जीवन उपयोगी शिक्षा प्रदान गर्नु हो । विद्यालयले बालबालिकालाई जिम्मेवार, अनुशासित, नैतिक र सिर्जनशील नागरिक बनाउने कार्य गर्दछ ।

विद्यालयमा शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र समुदायबिचको सहकार्यले शिक्षण-सिकाइ प्रक्रिया प्रभावकारी बन्छ । यहाँ प्रत्येक दिन नयाँ सिकाइ, नयाँ अनुभव र नयाँ सम्भावनाको सुरुवात हुन्छ । त्यसैले विद्यालयलाई “मानव निर्माण गर्ने कारखाना” पनि भनिन्छ ।

विद्यालयको वातावरण अन्य क्षेत्रभन्दा धेरै फरक हुन्छ । यहाँ अनुशासन, समयपालन, सहकार्य, सम्मान र नैतिक व्यवहारलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । शिक्षकले केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने मात्र होइन, जीवनका मूल्य र व्यवहारिक शिक्षा पनि सिकाउँछन् ।

विद्यालयमा बिहानको प्रार्थना, अतिरिक्त क्रियाकलाप, समूह कार्य, खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम, सरसफाइ, सहकार्यात्मक सिकाइ जस्ता गतिविधिले बालबालिकामा सकारात्मक संस्कार विकास गर्छ । पठनपाठनको संस्कृति भनेको केवल किताब पढ्नु मात्र होइन, सिकाइलाई जीवनसँग जोडेर व्यवहारमा उतार्नु पनि हो ।

आजको विद्यालयमा सिर्जनात्मक शिक्षण, प्रविधिको प्रयोग, बालमैत्री वातावरण र सहभागितामूलक सिकाइलाई प्राथमिकता दिइन्छ । यसले विद्यार्थीलाई आत्मविश्वासी र व्यावहारिक बनाउँछ ।

विद्यालयको महत्त्व व्यक्तिको जीवनदेखि राष्ट्र निर्माणसम्म फैलिएको हुन्छ । विद्यालयले शिक्षित जनशक्ति तयार गर्छ । शिक्षित नागरिक बिना देशको विकास सम्भव हुँदैन ।

बालबालिकाको बौद्धिक विकास, नैतिक तथा सामाजिक व्यवहारको विकास, अनुशासन र जिम्मेवारीको भावना, नेतृत्व क्षमता विकास, वैज्ञानिक सोचको विकास, राष्ट्रियता र संस्कृतिको संरक्षण, भविष्यको करियर निर्माण विद्यालयबाटै डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक, वैज्ञानिक, प्रशासक, कलाकार र राष्ट्रका नेतृत्वकर्ता तयार हुन्छन् । त्यसैले विद्यालय राष्ट्रको मेरुदण्ड हो ।

कतिपय मानिसले विद्यालयमा धेरै बिदा हुने कुरा उठाउने गर्छन् । तर विद्यालयमा दिइने बिदाको आफ्नै आवश्यकता र औचित्य हुन्छ ।शिक्षण कार्य मानसिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील र चुनौतीपूर्ण काम हो । शिक्षकले निरन्तर बोल्नुपर्ने, विद्यार्थीको व्यवहार व्यवस्थापन गर्नुपर्ने, पाठयोजना बनाउनुपर्ने, मूल्यांकन गर्नुपर्ने तथा अभिभावकसँग समन्वय गर्नुपर्ने हुन्छ । यसले शारीरिक र मानसिक थकान बढाउँछ ।

विद्यार्थीहरू विशेषगरी साना बालबालिका निरन्तर अध्ययन र विद्यालयीय गतिविधिबाट थकित हुन सक्छन् । उनीहरूलाई पारिवारिक वातावरण, खेलकुद, विश्राम र भावनात्मक समय पनि आवश्यक हुन्छ । बिदाले उनीहरूको मानसिक सन्तुलन र उत्साह कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ ।

निजामती कार्यालयहरू मुख्यत : प्रशासनिक सेवा प्रवाहसँग सम्बन्धित हुन्छन् भने विद्यालय मानव निर्माणसँग सम्बन्धित हुन्छ । कार्यालयमा फाइल र प्रक्रियाको व्यवस्थापन हुन्छ, विद्यालयमा मानिसको भविष्य निर्माण हुन्छ ।

नेपालमा मौसम, चाडपर्व, भौगोलिक अवस्था तथा स्थानीय संस्कृतिलाई ध्यानमा राखेर विद्यालयीय बिदा निर्धारण गरिन्छ । त्यसैले विद्यालयको बिदालाई केवल “काम नगर्ने समय” भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन ।

साना बालबालिकाको स्वास्थ्य र संवेदनशीलता
विद्यालय विशेषगरी बालबालिकासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित संस्था भएकाले यहाँ अत्यधिक संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ । साना बालबालिका शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक रूपमा निकै कोमल हुन्छन् ।
अत्यधिक गर्मी, जाडो, वर्षा, महामारी, प्रदूषण वा प्राकृतिक विपत्तिले बालबालिकाको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ । त्यसैले विद्यालय सञ्चालन गर्दा बालबालिकाको स्वास्थ्यलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

बालबालिकालाई :
पर्याप्त आराम
सुरक्षित वातावरण
पोषणयुक्त खाना
सरसफाइ
मानसिक सहयोग
खेलकुद र मनोरञ्जन
अत्यावश्यक हुन्छ ।

विद्यालयले केवल पढाइमा मात्र ध्यान दिएर हुँदैन, बालमैत्री वातावरण निर्माण गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

विद्यालयलाई सामान्य निजामती कार्यालयसँग तुलना गर्नु उचित हुँदैन । दुवैको उद्देश्य, कार्यशैली र जिम्मेवारी फरक हुन्छ ।

निजामती कार्यालयहरू मुख्यत : प्रशासनिक सेवा प्रवाहसँग सम्बन्धित हुन्छन् भने विद्यालय मानव निर्माणसँग सम्बन्धित हुन्छ । कार्यालयमा फाइल र प्रक्रियाको व्यवस्थापन हुन्छ, विद्यालयमा मानिसको भविष्य निर्माण हुन्छ ।

कार्यालयमा प्रायः वयस्क व्यक्तिसँग काम गरिन्छ, तर विद्यालयमा साना बालबालिकाको भावना, व्यवहार र मनोविज्ञानसँग काम गर्नुपर्छ । शिक्षकले एकै समयमा शिक्षण, परामर्श, अनुशासन, प्रेरणा र अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले विद्यालयलाई केवल “कार्यालय” को दृष्टिले हेर्नु शिक्षाको मूल मर्म नबुझ्नु हो ।

विद्यालय शिक्षाका सुविधा र समस्याहरू
विद्यालय शिक्षाका सुविधा

औपचारिक तथा व्यवस्थित शिक्षा
सामूहिक सिकाइ वातावरण
सामाजिक व्यवहार विकास
शिक्षकको मार्गदर्शन
अतिरिक्त क्रियाकलापको अवसर
अनुशासन र नेतृत्व विकास
भविष्यको शैक्षिक आधार निर्माण
विद्यालय शिक्षाका समस्याहरू
भौतिक पूर्वाधारको कमी
दुर्गम क्षेत्रमा शिक्षक अभाव
प्रविधिको सीमित पहुँच
विद्यार्थी पलायन
आर्थिक कमजोरी
अत्यधिक प्रशासनिक दबाब
शिक्षकमाथिको सामाजिक अपेक्षा
पर्याप्त सम्मान र सुविधा अभाव

नेपालका धेरै विद्यालय अझै आधारभूत सुविधा बिना सञ्चालन भइरहेका छन् । कतिपय ठाउँमा भवन, शौचालय, खानेपानी, पुस्तकालय र प्रविधिको अभाव छ । शिक्षकले सीमित स्रोतसाधनमा पनि शिक्षण गरिरहेका छन् ।

राज्यले सम्मानमूलक विद्यालय क्षेत्र बनाउनुपर्ने
विद्यालय राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्ने संस्था भएकाले राज्यले यसलाई उच्च सम्मान दिनुपर्छ । शिक्षक, विद्यार्थी र विद्यालयप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।

विद्यालयलाई राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राख्ने
शिक्षकको सम्मान र मनोबल बढाउने
सुरक्षित तथा बालमैत्री वातावरण बनाउने
पर्याप्त बजेट र स्रोत उपलब्ध गराउने
आधुनिक प्रविधि विस्तार गर्ने
ग्रामीण विद्यालयलाई विशेष प्राथमिकता दिने
जस्ता कार्य गर्नुपर्छ ।

विद्यालय क्षेत्रलाई सम्मानमूलक बनाउँदा मात्र शिक्षाको गुणस्तर सुधार हुन्छ । शिक्षक सम्मानित भए शिक्षण प्रभावकारी हुन्छ, विद्यालय सुरक्षित भए विद्यार्थी उत्साहित हुन्छन् ।

निष्कर्ष :

विद्यालय अन्य क्षेत्र जस्तो साधारण संस्था होइन । यो व्यक्तित्व निर्माण गर्ने, संस्कार सिकाउने र राष्ट्रको भविष्य तयार गर्ने पवित्र स्थल हो । यहाँ केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान होइन, जीवन जिउने कला सिकाइन्छ ।

विद्यालयको वातावरण, बिदा, कार्यशैली र जिम्मेवारीलाई अन्य कार्यालय वा क्षेत्रसँग तुलना गर्नु उचित हुँदैन । बालबालिकाको संवेदनशीलता, शिक्षकको जिम्मेवारी र शिक्षाको महत्त्वलाई बुझेर विद्यालयलाई विशेष सम्मान दिन आवश्यक छ ।

यदि राज्य, समाज, अभिभावक र समुदायले विद्यालयलाई सम्मानित र सहयोगी वातावरण दिन सके, तब मात्र शिक्षित, सभ्य र समृद्ध राष्ट्र निर्माण सम्भव हुन्छ । विद्यालय बलियो भए भविष्य बलियो हुन्छ ।