रुकुम पश्चिम -२१, वैशाख ।

२१ औँ शताब्दीको शिक्षा प्रणालीले मानव इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो रूपान्तरणको चरण पार गरिरहेको छ । परम्परागत रूपमा शिक्षा भनेको कक्षाकोठाभित्र सीमित, शिक्षक केन्द्रित र पाठ्यपुस्तकमा आधारित प्रक्रिया मानिन्थ्यो । तर आजको युगमा इन्टरनेट र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को तीव्र विकासले यस धारणा नै परिवर्तन गरिदिएको छ । ज्ञान अब कुनै एक स्थान, समय वा व्यक्तिमा सीमित छैन, यो खुला, पहुँचयोग्य र निरन्तर प्रवाहमा रहेको स्रोत बनेको छ ।

आजको संसारमा डिजिटल प्रविधिले शिक्षालाई लोकतान्त्रिक बनाएको छ । इन्टरनेटको माध्यमबाट विश्वका उत्कृष्ट विश्वविद्यालयहरूका पाठ्यक्रम, अनुसन्धान र सिकाइ सामग्रीहरू सबैका लागि खुला भएका छन् । उदाहरणका लागि, Khan Academy, Coursera र edX जस्ता प्लेटफर्महरूले शिक्षालाई भौगोलिक सीमाबाट मुक्त गरिदिएका छन् । अब काठमाडौंको कुनै विद्यार्थीले पनि विश्वका प्रतिष्ठित संस्थाहरूको ज्ञान घरमै बसेर प्राप्त गर्न सक्छ । यसले शिक्षामा समान अवसरको अवधारणालाई अझ मजबुत बनाएको छ ।

यस परिवेशमा “कक्षाकोठा” भन्ने अवधारणा पनि पुनःपरिभाषित भएको छ । भौतिक कक्षाकोठा अझै महत्वपूर्ण भए पनि सिकाइ अब त्यसभित्र मात्र सीमित छैन । डिजिटल ‘क्लाउड’ मा उपलब्ध सामग्री, भर्चुअल कक्षा, भिडियो लेक्चर, अन्तरक्रियात्मक सिमुलेशन र एआई-आधारित ट्युटरहरूले सिकाइलाई २४ घण्टा खुला बनाएका छन् । विद्यार्थीले आफ्नो गति, रुचि र आवश्यकताअनुसार सिक्न सक्ने वातावरण निर्माण भएको छ, जसलाई self-paced learning भनिन्छ ।

कुनै विद्यार्थी गणितमा कमजोर छ भने एआईले उसलाई त्यही स्तर अनुसार अभ्यास र व्याख्या प्रदान गर्न सक्छ । यसले ‘one-size-fits-all’ शिक्षण पद्धतिलाई प्रतिस्थापन गर्दै ‘personalized learning’ लाई प्रोत्साहन गरेको छ ।

यस परिवर्तनको सबैभन्दा गहिरो प्रभाव शिक्षकको भूमिकामा परेको छ । पहिले शिक्षकलाई ‘ज्ञानको एक मात्र स्रोत’ (sole authority) को रूपमा हेरिन्थ्यो । तर अहिले शिक्षकको भूमिका ‘Facilitator’ अर्थात् सिकाइको मार्गदर्शकमा रूपान्तरित भएको छ । शिक्षकले अब जानकारी सुनाउनेभन्दा बढी विद्यार्थीलाई सही स्रोततर्फ निर्देश गर्ने, आलोचनात्मक सोच विकास गराउने, र सिकाइ प्रक्रियामा सक्रिय सहभागी बनाउनुपर्ने हुन्छ । यसले शिक्षणलाई एकतर्फी प्रक्रियाबाट द्विपक्षीय र अन्तरक्रियात्मक बनाएको छ ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले यस परिवर्तनलाई अझ तीव्र बनाएको छ । एआईले विद्यार्थीको सिकाइ शैली, गति र कमजोरी पहिचान गरेर व्यक्तिगत सिकाइ अनुभव प्रदान गर्न सक्छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थी गणितमा कमजोर छ भने एआईले उसलाई त्यही स्तर अनुसार अभ्यास र व्याख्या प्रदान गर्न सक्छ । यसले ‘one-size-fits-all’ शिक्षण पद्धतिलाई प्रतिस्थापन गर्दै ‘personalized learning’ लाई प्रोत्साहन गरेको छ ।

तर, यस रूपान्तरणसँगै चुनौतीहरू पनि छन् । डिजिटल पहुँचको असमानता (digital divide), प्रविधिको दुरुपयोग, र सूचना सत्यापनको समस्या जस्ता विषयहरू गम्भीर छन् । विशेषगरी नेपालजस्ता देशमा ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीच इन्टरनेट र उपकरणको पहुँचमा ठूलो अन्तर देखिन्छ । त्यसैले प्रविधिको प्रयोगसँगै समान पहुँच, डिजिटल साक्षरता र नैतिक प्रयोगमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ ।

नेपालमा शिक्षक तालिम कार्यक्रमहरूमा एआई र डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोगलाई अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्छ । साथै, विद्यालयहरूमा आवश्यक पूर्वाधार-इन्टरनेट, उपकरण र प्राविधिक सहयोग-पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

२१ औँ शताब्दीको शिक्षा प्रणालीले भौतिक सीमाहरू भत्काउँदै ज्ञानलाई सबैका लागि खुला बनाएको छ । यसले शिक्षक, विद्यार्थी र सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीलाई नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य बनाएको छ । अब प्रश्न केवल “के पढाउने?” मात्र होइन, “कसरी सिकाउने?” र “कसरी सिक्ने?” भन्ने पनि हो । यही परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सकेमा मात्र हामी आधुनिक, प्रभावकारी र समावेशी शिक्षा प्रणालीतर्फ अघि बढ्न सक्छौँ । यस आलेखमा विश्वमा भएका त्यस्ता केही उदाहरणीय प्रयासहरू यहाँ प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिएको छ ।

विश्वव्यापी प्रयासहरू : विभिन्न देशका अनुकरणीय मोडेलहरू
फिनल्याण्ड : फिनोमिनन बेस्ड लर्निङ (Phenomenon-based Learning)
Finland ले शिक्षामा प्रविधिको प्रयोगलाई केवल ग्याजेट चलाउनेमा मात्र सीमित राखेको छैन । यहाँका विद्यालयहरूले डिजिटल माध्यमको प्रयोग गरेर विषयगत सीमाहरू हटाएका छन् । विद्यार्थीहरूले एउटा ‘घटना’ (Phenomenon) लाई आधार मानेर त्यसलाई डिजिटल स्रोतहरूबाट अनुसन्धान गर्छन् । यसले विद्यार्थीमा समस्या समाधान गर्ने र आलोचनात्मक सोचको विकास गर्दछ । यहाँका शिक्षकहरू प्रविधि प्रयोगमा उच्च स्वायत्तता पाउँछन् ।

यसका अतिरिक्त, फिनल्याण्डमा शिक्षक तालिम अत्यन्तै बलियो छ । शिक्षक बन्न मास्टर डिग्री अनिवार्य हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग गर्न सक्षम हुन्छन् । डिजिटल प्लेटफर्महरू मार्फत विद्यार्थीको सिकाइलाई निरन्तर मूल्याङ्कन गरिन्छ, जसले शिक्षालाई केवल परीक्षामा सीमित नराखी जीवनोपयोगी बनाएको छ ।

दक्षिण कोरिया : डिजिटल पाठ्यपुस्तकको नेतृत्व
South Korea विश्वकै पहिलो यस्तो देश हो जसले राष्ट्रव्यापी रूपमा ‘डिजिटल टेक्स्टबुक’ प्रोजेक्ट कार्यान्वयन गर्यो । यहाँ सन् २०१५ देखि नै विद्यार्थीहरूले ट्याब्लेट र क्लाउड कम्प्युटिङको माध्यमबाट पाठ्यपुस्तक पढ्छन् । यसले गर्दा विद्यार्थीले स्थिर चित्रको सट्टा थ्रीडी (3D) भिडियो र अन्तर्क्रियात्मक सिमुलेशन मार्फत विज्ञान र भूगोल जस्ता विषयहरू जीवन्त रूपमा बुझ्न पाएका छन् ।

यसका साथै, दक्षिण कोरियाले उच्च गतिको इन्टरनेट पहुँचलाई प्राथमिकता दिएको छ । लगभग सबै विद्यालयहरूमा स्मार्ट कक्षाकोठा (Smart Classroom) स्थापना गरिएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित ट्यूटर प्रणालीले विद्यार्थीको प्रगति अनुसार सामग्री अनुकूलन गर्छ, जसले व्यक्तिगत सिकाइलाई अझ सशक्त बनाएको छ ।

सिंगापुर : स्मार्ट नेशन र शिक्षा
Singapore ले ‘Masterplan for ICT in Education’ मार्फत हरेक विद्यार्थीलाई डिजिटल उपकरण उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ । यहाँ ‘Student Learning Space’ (SLS) नामक एउटा अनलाइन पोर्टल छ, जहाँ देशभरका विद्यार्थी र शिक्षकले गुणस्तरीय शैक्षिक सामग्री साझा गर्छन् । यसले शिक्षामा समानता ल्याउन र व्यक्तिगत रुचि अनुसार सिक्ने अवसर प्रदान गरेको छ ।

सिंगापुरले २१औँ शताब्दीका सीपहरू-जस्तै आलोचनात्मक सोच, सहकार्य, र डिजिटल साक्षरतालाई पाठ्यक्रममा समावेश गरेको छ । यहाँ शिक्षकहरूलाई निरन्तर डिजिटल तालिम दिइन्छ, जसले गर्दा प्रविधिको प्रयोग केवल उपकरणमा सीमित नभई शिक्षण पद्धतिमा समाहित भएको छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिका : ब्लेन्डेड र फ्लिप्ड क्लासरुम
United States का धेरै विद्यालयहरूले ‘Flipped Classroom’ मोडेल अपनाएका छन् । यसमा विद्यार्थीले घरमा बसेर भिडियो लेक्चर वा डिजिटल सामग्री हेर्छन् र कक्षाकोठामा आएर त्यसको अभ्यास वा प्रोजेक्ट गर्छन् । यसले कक्षाको समयलाई सिर्जनात्मक छलफलमा लगाउन मद्दत गरेको छ । गुगल क्लासरुम जस्ता प्लेटफर्मको सुरुवात र विकासमा अमेरिकाको योगदान महत्वपूर्ण छ ।

यसका साथै, अमेरिकामा MOOCs (Massive Open Online Courses) जस्ता प्लेटफर्महरू-जस्तै Coursera र edX-ले विश्वभरका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराएका छन् । यसले शिक्षा सीमाविहीन (borderless) बन्न सक्ने सम्भावनालाई प्रमाणित गरेको छ ।

इस्टोनिया : ई-एजुकेशनको अग्रगामी
Estonia ले आफ्नो ९९% सरकारी सेवा जस्तै शिक्षालाई पनि डिजिटल बनाएको छ । यहाँ ‘e-School’ प्रणाली छ जसले अभिभावक, विद्यार्थी र शिक्षकलाई एउटै प्लेटफर्ममा जोड्छ । साना विद्यार्थीलाई पनि ‘कोडिङ’ र ‘रोबोटिक्स’ अनिवार्य शिक्षाको रूपमा दिइन्छ, जसले गर्दा उनीहरू भविष्यका प्राविधिक चुनौतीका लागि तयार हुन्छन् ।

इस्टोनियाको शिक्षा प्रणालीमा पारदर्शिता र पहुँचलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ । अभिभावकले आफ्ना बच्चाको प्रगति र विद्यालय गतिविधि अनलाइनमै हेर्न सक्छन् । यसले विद्यालय र घरबीचको सम्बन्ध बलियो बनाएको छ ।

समग्र विश्लेषण र नेपालका लागि सन्देश

यी देशहरूको अनुभवले देखाउँछ कि प्रविधि केवल साधन मात्र होइन, शिक्षाको रूपान्तरणको माध्यम हो । शिक्षकको क्षमता विकास, पूर्वाधारको उपलब्धता, र स्पष्ट नीतिगत योजना बिना प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग सम्भव हुँदैन ।
नेपालका लागि यहाँबाट केही महत्वपूर्ण सिकाइहरू लिन सकिन्छ :
शिक्षकलाई डिजिटल तालिम अनिवार्य बनाउनु
विद्यालयमा इन्टरनेट र उपकरणको पहुँच विस्तार गर्नु
स्थानीय सन्दर्भ अनुसार डिजिटल सामग्री विकास गर्नु
विद्यार्थी केन्द्रित र प्रविधि-सम्मिलित शिक्षण पद्धति अपनाउनु ।

यदि नेपालले यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूलाई आफ्नो सन्दर्भअनुसार अपनाउन सक्यो भने शिक्षण प्रणालीमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षामुखी नभई सीपमुखी, सिर्जनात्मक र विश्व प्रतिस्पर्धी नागरिक बनाउन सहयोग गर्नेछ ।

आधुनिक शिक्षण उपकरणहरू : भूमिका, प्रभावकारिता र नेपालमा यसको आवश्यकता

आजको शिक्षण प्रणालीमा एआई र डिजिटल औजारहरू केवल सहायक माध्यम होइनन्, बरु शिक्षण–सिकाइ प्रक्रियालाई नै पुनःपरिभाषित गर्ने शक्तिशाली साधन बनेका छन् । यी उपकरणहरूले शिक्षकको समय बचत गर्ने मात्र होइन, सिकाइलाई व्यक्तिगत, अन्तरक्रियात्मक र परिणाममुखी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन् । नेपालजस्तो देशमा, जहाँ शिक्षण अझै परम्परागत ढाँचामा सीमित छ, यस्ता प्रविधिहरूले शिक्षामा गुणस्तरीय परिवर्तन ल्याउने ठूलो सम्भावना राख्छन् ।
सबैभन्दा पहिले, MagicSchool AI र Brisk Teaching जस्ता उपकरणहरूले शिक्षकको कार्यशैलीमै परिवर्तन ल्याइरहेका छन् । परम्परागत रूपमा शिक्षकले लेसन प्लान बनाउन, मूल्याङ्कन मापदण्ड (rubrics) तयार गर्न वा व्यक्तिगत शिक्षा योजना (IEP) बनाउन धेरै समय खर्च गर्नुपर्थ्यो ।

तर अहिले यी औजारहरूले केही सेकेन्डमै यस्ता कार्यहरू सम्पन्न गरिदिन्छन् । यसको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको शिक्षकले समय बचत गरेर विद्यार्थीको व्यक्तिगत आवश्यकतामा ध्यान दिन पाउने हो । उदाहरणका लागि, कक्षामा कमजोर विद्यार्थीलाई अतिरिक्त सहयोग गर्ने वा प्रतिभाशाली विद्यार्थीलाई थप चुनौतीपूर्ण कार्य दिने अवसर बढ्छ । नेपालमा शिक्षकहरू प्रायः प्रशासनिक कामले थिचिएका हुन्छन्; यस्तो अवस्थामा यी औजारहरू उनीहरूको दाहिने हात बन्न सक्छन् ।

अर्कोतर्फ, NotebookLM ले शिक्षण र अनुसन्धानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ । लामो लेख, अनुसन्धानपत्र वा पुस्तकहरूलाई छोटकरीमा बुझ्न र त्यसबाट प्रश्नोत्तर तयार गर्न यसले सहज बनाउँछ । यसले शिक्षकलाई केवल पाठ पढाउने व्यक्ति नभई अनुसन्धानमा सक्रिय बौद्धिक व्यक्तित्वका रूपमा विकास गर्न सहयोग गर्छ । नेपालका उच्च माध्यमिक र विश्वविद्यालय तहका शिक्षकहरूले यदि यस प्रकारका उपकरण प्रयोग गर्न थाले भने उनीहरूको अनुसन्धान क्षमता उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ ।

त्यसैगरी, GoogleClassroom, Google Docs, Google Sheets र Google Forms जस्ता प्लेटफर्महरूले शिक्षण व्यवस्थापनलाई पूर्ण रूपमा डिजिटल बनाएका छन् । Google Classroom ले कक्षाकोठालाई भौतिक सीमाबाट बाहिर ल्याएर जुनसुकै समय सिकाइ सम्भव बनाएको छ । Google Docs मार्फत विद्यार्थीहरूले समूहमा काम गर्दा सहकार्य, विचार आदान–प्रदान र सिर्जनात्मकता बढ्छ । Google Sheets ले विद्यार्थीको प्रगति तथ्याङ्कीय रूपमा विश्लेषण गर्न सजिलो बनाउँछ, जसले शिक्षकलाई वैज्ञानिक आधारमा निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ ।

Google Forms ले मूल्याङ्कन प्रणालीलाई छिटो, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाएको छ-यसले तुरुन्तै नतिजा दिनुका साथै कुन प्रश्नमा विद्यार्थी बढी चुके भन्ने देखाउँछ, जसले उपचारात्मक शिक्षणलाई सशक्त बनाउँछ ।
यी उपकरणहरूको प्रयोगले शिक्षामा ल्याउन सक्ने परिवर्तन निकै गहिरो छ । पहिलो, यसले शिक्षणलाई व्यक्तिगत (personalized) बनाउँछ-हरेक विद्यार्थीको स्तर अनुसार सामग्री र मूल्याङ्कन गर्न सम्भव हुन्छ । दोस्रो, यसले सक्रिय सिकाइ (active learning) लाई प्रवर्द्धन गर्छ, जहाँ विद्यार्थी केवल श्रोता नभई सहभागी बन्छन् । तेस्रो, यसले पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढाउँछ, किनकि सबै काम डिजिटल रूपमा ट्र्याक गर्न सकिन्छ । चौथो, यसले शिक्षक र विद्यार्थीबीचको अन्तरक्रियालाई निरन्तर बनाउँछ, जसले सिकाइलाई कक्षाकोठाभित्र मात्र सीमित हुन दिँदैन ।

नेपालको सन्दर्भमा यी प्रविधिहरूको महत्व झन् बढी छ । ग्रामीण क्षेत्रमा स्रोतको अभाव, शिक्षक अभाव र गुणस्तरीय सामग्रीको कमी जस्ता समस्याहरू अझै विद्यमान छन् । डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोगले यी समस्याहरूलाई आंशिक रूपमा समाधान गर्न सक्छ । उदाहरणका लागि, एक सक्षम शिक्षकले तयार गरेको डिजिटल सामग्री देशभरका विद्यार्थीहरूले प्रयोग गर्न सक्छन् । साथै, अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत शिक्षक तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेर शिक्षकको क्षमता विकास गर्न सकिन्छ ।

तर, यस्ता प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोगका लागि शिक्षकमा डिजिटल साक्षरता हुनु अत्यन्त आवश्यक छ । केवल उपकरण उपलब्ध हुनु पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने, कहिले प्रयोग गर्ने र किन प्रयोग गर्ने भन्ने बुझाइ हुनु जरुरी छ । त्यसैले नेपालमा शिक्षक तालिम कार्यक्रमहरूमा एआई र डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोगलाई अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्छ । साथै, विद्यालयहरूमा आवश्यक पूर्वाधार-इन्टरनेट, उपकरण र प्राविधिक सहयोग-पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

समग्रमा हेर्दा, आधुनिक शिक्षण उपकरणहरूले शिक्षण प्रणालीलाई छरितो, प्रभावकारी र विद्यार्थीमैत्री बनाउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छन् । यदि नेपाली शिक्षकहरूले समयमै यी प्रविधिहरूलाई आत्मसात् गर्न सके भने यसले केवल उनीहरूको व्यक्तिगत पेशागत विकास मात्र होइन, सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीको गुणस्तर सुधारमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

प्रविधि र एआईको ज्ञान नहुँदा शिक्षकले भोग्नुपर्ने समस्याहरू 

आजको डिजिटल युगमा शिक्षकको भूमिका केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति मात्र रहँदैन, बरु उनी ज्ञानका मार्गदर्शक, सहयात्री र नवप्रवर्तनकर्ता बन्नुपर्ने अवस्था आएको छ । यदि शिक्षकले डिजिटल साक्षरता र एआईसम्बन्धी सीप विकास गरेनन् भने उनीहरूको पेशागत सान्दर्भिकता क्रमशः घट्दै जान सक्छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा, जहाँ शिक्षामा गुणस्तर सुधारको आवश्यकता अझै तीव्र रूपमा महसुस भइरहेको छ, त्यहाँ प्रविधिको सही प्रयोगले शिक्षण प्रणालीमै सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

आजका विद्यार्थीहरू केवल कक्षाकोठामा सीमित छैनन्; उनीहरू युट्युब, अनलाइन कक्षा, सामाजिक सञ्जाल र विभिन्न एप्समार्फत निरन्तर सिकिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा शिक्षकले पुरानै व्याख्यानमुखी शैली अपनाइरहे भने विद्यार्थीहरूको ध्यान आकर्षित गर्न गाह्रो हुन्छ । उदाहरणका लागि, विज्ञानको कुनै जटिल विषयलाई केवल बोर्डमा लेखेर बुझाउनुको सट्टा भिडियो, एनिमेसन वा सिमुलेसन प्रयोग गर्दा विद्यार्थीले सजिलै बुझ्न सक्छन् । शिक्षकले आफ्ना पाठहरूलाई वास्तविक जीवनसँग जोडेर, डिजिटल सामग्री प्रयोग गरेर प्रस्तुत गरेमा सिकाइ अझ प्रभावकारी र अर्थपूर्ण बन्छ ।

समय व्यवस्थापनको सन्दर्भमा पनि प्रविधिको प्रयोगले ठूलो फरक पार्छ । पहिले परीक्षा जाँच गर्न, नतिजा तयार गर्न वा पाठ योजना बनाउन धेरै समय लाग्थ्यो । अहिले डिजिटल उपकरणहरूको प्रयोगले यी कार्यहरू छिटो र व्यवस्थित रूपमा गर्न सकिन्छ । यसले शिक्षकलाई प्रशासनिक कामभन्दा बाहिर निस्केर विद्यार्थीको व्यक्तिगत विकासमा ध्यान दिन समय उपलब्ध गराउँछ । उदाहरणका लागि, शिक्षकले अनलाइन क्विज प्रयोग गरेर तुरुन्तै नतिजा पाउन सक्छन् र कुन विद्यार्थी कहाँ कमजोर छ भनेर तत्काल विश्लेषण गर्न सक्छन् ।

विद्यार्थीको मनोविज्ञान बुझ्न पनि डिजिटल ज्ञान अत्यन्त आवश्यक भइसकेको छ । आजका विद्यार्थीहरू डिजिटल संसारमा हुर्किरहेका छन्, जहाँ उनीहरूको सोच, व्यवहार र रुचि प्रविधिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । यदि शिक्षकले यो परिवेश नबुझे भने उनीहरू विद्यार्थीहरूसँग प्रभावकारी रूपमा संवाद गर्न सक्दैनन् । उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा हुने साइबर बुलिङ वा अनलाइन लत जस्ता समस्याहरूलाई शिक्षकले चिन्न र समाधानका उपाय सुझाउन सक्नुपर्छ । यसले शिक्षकलाई केवल अध्यापक होइन, परामर्शदाता (counselor) को भूमिकामा पनि स्थापित गर्छ ।

एआईको प्रयोगले शिक्षामा नयाँ सम्भावनाहरू खोलेको छ, तर यससँगै चुनौतीहरू पनि छन् । विद्यार्थीहरूले एआईको सहायताले असाइनमेन्ट तयार पार्ने क्रम बढ्दै गएको छ । यदि शिक्षकले यसको प्रयोग र सीमाबारे ज्ञान राख्दैनन् भने मूल्याङ्कन प्रणाली कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले शिक्षकले एआईलाई निषेध गर्नेभन्दा यसको सही प्रयोग सिकाउनुपर्छ-जस्तै, एआईबाट प्राप्त जानकारीलाई कसरी सत्यापन गर्ने, कसरी आफ्नै विचार थप्ने, र कसरी मौलिक काम प्रस्तुत गर्ने । यसले विद्यार्थीमा आलोचनात्मक सोच र सिर्जनात्मकता विकास गर्न मद्दत गर्छ ।

डिजिटल शिक्षाका विभिन्न आयामहरूले नेपालको शिक्षण प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न सक्छन् । गेमिफिकेशन यसको राम्रो उदाहरण हो । यदि शिक्षकले कक्षामा सानो प्रतिस्पर्धा, अंक प्रणाली वा खेलजस्तो गतिविधि समावेश गरे भने विद्यार्थीको सहभागिता स्वतः बढ्छ । यसले सिकाइलाई बोझ होइन, रमाइलो अनुभव बनाउँछ । त्यस्तै, डाटा आधारित शिक्षण (data-driven instruction) ले शिक्षकलाई अनुमान होइन, तथ्यका आधारमा निर्णय लिन सक्षम बनाउँछ । प्रत्येक विद्यार्थीको प्रगति ट्र्याक गरेर आवश्यक सहयोग प्रदान गर्न सकिन्छ ।

समावेशी शिक्षाको दृष्टिकोणबाट पनि प्रविधि निकै उपयोगी छ । नेपालका धेरै विद्यालयहरूमा फरक क्षमताका विद्यार्थीहरू एउटै कक्षामा अध्ययन गरिरहेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा ‘Text-to-Speech’, ‘Speech-to-Text’ वा भिडियो सामग्रीले सबै विद्यार्थीलाई बराबरी अवसर दिन सक्छ । यसले शिक्षालाई न्यायपूर्ण र पहुँचयोग्य बनाउँछ ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा, प्रविधिको प्रयोगले ग्रामीण र शहरी शिक्षाबीचको अन्तर कम गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । इन्टरनेट र डिजिटल सामग्रीको पहुँच विस्तार गर्दै लैजाने हो भने दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीहरूले पनि गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न सक्छन् । साथै, शिक्षक तालिम कार्यक्रमहरूमा डिजिटल सीपलाई अनिवार्य बनाउनु जरुरी छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ ।

अन्ततः, शिक्षामा परिवर्तन ल्याउन केवल नीति मात्र पर्याप्त हुँदैन; शिक्षक स्वयं परिवर्तनका संवाहक बन्नुपर्छ । जब शिक्षकले नयाँ प्रविधि सिक्न, प्रयोग गर्न र अनुकूलन गर्न तयार हुन्छन्, तब मात्र वास्तविक रूपान्तरण सम्भव हुन्छ । डिजिटल साक्षरता र एआईको ज्ञानले शिक्षकलाई सशक्त बनाउँछ, र सशक्त शिक्षकले नै सशक्त राष्ट्र निर्माण गर्न सक्छन् ।

निष्कर्ष

२१ औँ शताब्दीको शिक्षण सिकाई प्रक्रिया एक गतिशील यात्रा हो । प्रविधि आफैँमा शिक्षक होइन, तर एक कुशल शिक्षकको हातमा प्रविधिले एउटा जादुको काम गर्न सक्छ । विश्वका विकसित देशहरूले देखाएको बाटो र आधुनिक एआई उपकरणहरूले दिएको सहजतालाई आत्मसात गर्दै शिक्षकहरूले आफ्नो क्षमता विकास गर्नुको विकल्प छैन । डिजिटल माध्यममा जोडिनु भनेको केवल कम्प्युटर चलाउनु मात्र होइन, बरु सिकाईलाई थप मानवीय, सिर्जनात्मक र भविष्योन्मुख बनाउनु हो । प्रविधिलाई अँगाल्ने शिक्षक नै वास्तवमा २१ औँ शताब्दीको सच्चा शिक्षादूत बन्न सक्छन् ।

यो आलेख ‘भाइरल गुरु एनपिएल’ नामले परिचित टिकराम बिष्टद्वारा सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, सल्ले, रुकुम पश्चिमबाट तयार गरिएको हो ।