हरि विष्णु ओली 

रुकुम पश्चिम -११, चैत ।

आजको समयमा बारम्बार उठ्ने प्रश्न हो-विद्यार्थी मात्र होइन, शिक्षकहरू पनि किन अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय वा क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालय जस्ता विश्वप्रसिद्ध विश्वविद्यालयमा पुग्दैनन् ? किन सबै काठमाडौँ केन्द्रित हुँदैनन् ? किन कतिपयले नेपाल खुला विश्वविद्यालय रोज्छन् ? किन सबै काठमाडौँ विश्वविद्यालय जस्ता प्रतिष्ठित संस्थामा समेटिन सक्दैनन् ? किन धेरै विद्यार्थी तथा शिक्षकहरू मुसिकोट खलङ्गा बहुमुखी क्याम्पस वा बागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस जस्ता स्थानीय संस्थामा आबद्ध हुन्छन् ?

यसको उत्तर केवल “मेरिट” (योग्यता) मा खोज्नु अपूर्ण हुन्छ । वास्तविकता के हो भने अवसर, पहुँच, स्रोत, नीति र संरचनाले मिलेर व्यक्तिको यात्रा तय गर्छ ।

विद्यार्थी मात्र होइन, शिक्षकको पनि उस्तै कथा हामी प्रायः विद्यार्थीको मात्र चर्चा गर्छौँ, तर शिक्षकको अवस्था पनि त्यत्तिकै जटिल छ । अक्सफोर्ड वा क्याम्ब्रिज जस्ता संस्थामा पढाउनु त परको कुरा, त्यहाँ पुग्न पनि उच्चस्तरीय अनुसन्धान (research profile), अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशन, नेटवर्क, exposure र ठूलो आर्थिक तथा संस्थागत समर्थन चाहिन्छ ।

नेपालका धेरै प्रतिभाशाली शिक्षकहरूमा क्षमता हुँदाहुँदै पनि अनुसन्धानका लागि स्रोत, समय र वातावरणको अभाव हुन्छ । त्यसैले उनीहरू विश्वस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन्, जुन व्यक्तिगत कमजोरी भन्दा बढी प्रणालीको कमजोरी हो । काठमाडौं र प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयको यथार्थ काठमाडौँमा केन्द्रित विश्वविद्यालयहरूमा शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका लागि अवसर बढी देखिन्छ । तर सिट सीमित, प्रतिस्पर्धा उच्च र पहुँचमा असमानता छ ।

काठमाडौँ विश्वविद्यालय जस्ता संस्थामा पढाउन वा पढ्न उच्च योग्यता मात्र होइन, नेटवर्क र आर्थिक क्षमता पनि निर्णायक बन्छ । खुला विश्वविद्यालय र स्थानीय क्याम्पसको भूमिका नेपाल खुला विश्वविद्यालयले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका लागि नयाँ ढोका खोलेको छ । शिक्षकले पनि लचिलो रूपमा अध्यापन गर्न सक्छन्, विद्यार्थीले पनि कामसँगै अध्ययन गर्न सक्छन् ।

त्यसैगरी, मुसिकोट खलङ्गा बहुमुखी क्याम्पस वा बागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पसजस्ता संस्थाहरू केवल “अन्तिम विकल्प” होइनन्, बरु शिक्षा पहुँचको मेरुदण्ड हुन् । यिनै क्याम्पसहरूमा शिक्षकहरूले सीमित स्रोतका बीचमा पनि ज्ञान बाँडिरहेका छन्, र विद्यार्थीहरूले त्यहीँबाट आफ्नो भविष्य निर्माण गरिरहेका छन् ।

समस्या कहाँ छ?

समस्या व्यक्ति (विद्यार्थी वा शिक्षक) मा होइन, प्रणालीमा छ । अवसर केही केन्द्रमा सीमित हुनु, अनुसन्धान र विकासमा लगानीको कमी, राजनीतिक हस्तक्षेप र सिण्डिकेट नियुक्ति र बढुवामा पारदर्शिताको अभाव यी सबैले मिलेर मेरिटोक्रेसीलाई कमजोर बनाएका छन् ।

राजनीति र शिक्षा : सिधा सम्बन्ध

शिक्षामा देखिएको यो असमानता राजनीतिक निर्णयको परिणाम हो । वर्षौंदेखि सघ-संगठन र शक्ति समूहहरूले बनाएको सिण्डिकेट प्रणालीले योग्य शिक्षकलाई अवसरबाट वञ्चित गर्‍यो, विद्यार्थीको भविष्य सीमित गर्‍यो र संस्थाहरूलाई कमजोर बनायो । त्यसैले आजको सन्दर्भमा स्पष्ट कुरा के हो भने सुधार, पारदर्शिता र अवसर विस्तार गर्ने प्रयासलाई समर्थन गर्नु गलत होइन । तर, हिजोका सिण्डिकेट, भागबण्डा र बन्द संरचनाको समर्थन गर्नु भने गलत हो ।

निष्कर्ष

विद्यार्थी र शिक्षक दुवैको यात्रा एउटै सत्यले निर्देशित हुन्छ । अवसर जहाँ हुन्छ, त्यहीँ उनीहरू पुग्छन् । अक्सफोर्ड होस् वा मुसिकोट, काठमाडौँ होस् वा खुला विश्वविद्यालय, सफलता संस्था मात्रले होइन, समान अवसर, निष्पक्ष प्रणाली र व्यक्तिगत प्रयासले निर्धारण गर्छ ।

अन्ततः हाम्रो लक्ष्य यस्तो शिक्षा प्रणाली बनाउनु हो जहाँ शिक्षकले सम्मान र अवसर पाउँछन्, विद्यार्थीले निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँछन् र “मेरिट” वास्तवमै मेरिट बन्न सक्छ ।

त्यसैले अब हाम्रो बहसको केन्द्रबिन्दु स्पष्ट हुनुपर्छ । “कसरी सिण्डिकेट अन्त्य गर्ने र कसरी सबैका लागि अवसर सुनिश्चित गर्ने ?”