रुकुम पश्चिम -३२, असार ।

भाषा केवल संवाद गर्ने माध्यम मात्र होइन, यो समाजको इतिहास, संस्कृति, सभ्यता, मूल्य र पहिचानको आधार पनि हो । कुनै पनि समुदायको भाषा जति समृद्ध हुन्छ, त्यस समुदायको सांस्कृतिक विरासत पनि त्यति नै बलियो मानिन्छ । नेपाली समाजको विशेषता भनेको यहाँ सम्बन्धलाई अत्यन्त सूक्ष्म र सम्मानजनक ढङ्गले सम्बोधन गर्ने परम्परा रहेको छ । बुवा, आमा, बाजे, बज्यै, दाजु, भाइ, दिदी, बहिनी, काका, काकी, मामा, माइज्यू, फुपू, ज्वाइँ, बुहारी, ससुरा, सासू जस्ता शब्दहरू केवल सम्बोधन मात्र होइनन्, ती हाम्रो सामाजिक संरचना र पारिवारिक मूल्यका परिचायक पनि हुन् ।

तर पछिल्ला केही दशकयता नेपाली समाजमा सम्बोधन संस्कृतिमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिन थालेको छ । विशेषगरी शहरी क्षेत्र, बोर्डिङ विद्यालय र सामाजिक सञ्जालको प्रभावमा हुर्किएको पुस्ताले बुवा-आमाको सट्टा “ड्याडी-मम्मी”, “ड्याड-मम” वा “बाबा-ममो” भन्न थालेको पाइन्छ । कतिपय अवस्थामा त आफ्ना सासू-ससुरालाई समेत “मम्मी” र “ड्याडी” भनेर सम्बोधन गर्ने चलन बढ्दै गएको छ । यसलाई कतिपयले आधुनिकताको संकेत ठान्छन् भने कतिपयले यसलाई सांस्कृतिक क्षयीकरणको प्रारम्भिक संकेतका रूपमा हेर्ने गरेका छन् ।

विश्वव्यापीकरण, प्रविधिको विकास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कका कारण भाषाहरूबीच प्रभाव आदानप्रदान हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो । नयाँ शब्दहरू भित्रिनु, विदेशी भाषाका केही अभिव्यक्तिहरू प्रयोग हुनु वा नयाँ शैली विकास हुनु कुनै अस्वाभाविक कुरा होइन । तर प्रश्न यहाँ केवल शब्दको प्रयोगको मात्र होइन, शब्दसँग जोडिएको सांस्कृतिक अर्थ र पहिचानको पनि हो ।

उदाहरणका लागि, अङ्ग्रेजी भाषामा “Mother” वा “Mom” भन्ने शब्दले आमाको सामान्य अर्थ दिन्छ । तर नेपाली भाषामा “आमा” शब्दले केवल जन्म दिने व्यक्तिलाई मात्र होइन, ममता, त्याग, करुणा, संस्कार र भावनात्मक निकटताको गहिरो अनुभूति पनि बोकेको हुन्छ । त्यसैगरी “बुवा” शब्दमा संरक्षण, जिम्मेवारी, अनुशासन र अभिभावकत्वको भाव निहित छ । यी शब्दहरू केवल नाम होइनन्, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका सांस्कृतिक प्रतीक हुन् ।

नेपाली समाजको अर्को विशेषता भनेको नातागोताको विस्तृत र स्पष्ट संरचना हो । अङ्ग्रेजीमा “Uncle” भन्ने एउटै शब्दले काका, मामा, ठूलोबुबा वा सानोबुबालाई जनाउन सक्छ । “Aunt” ले फुपू, काकी, माइज्यू सबैलाई समेट्छ । तर नेपाली भाषाले हरेक सम्बन्धलाई छुट्टै पहिचान दिएको छ । यसले सम्बन्धको गहिराइ, सम्मान र आत्मीयतालाई जीवन्त राख्छ । यदि यस्ता मौलिक सम्बोधनहरू क्रमशः हराउँदै गए भने केवल शब्दहरू मात्र हराउने होइनन्, तिनसँग जोडिएका सांस्कृतिक मूल्यहरू पनि कमजोर बन्दै जानेछन् ।

नेपाली भाषाको संरक्षण केवल भाषाविद् वा साहित्यकारहरूको जिम्मेवारी मात्र होइन । यो प्रत्येक अभिभावक, शिक्षक, विद्यार्थी र नागरिकको साझा दायित्व हो ।

आजका बालबालिकाले विद्यालय, टेलिभिजन, युट्युब, टिकटक र अन्य डिजिटल माध्यमबाट धेरै कुरा सिकिरहेका छन् । उनीहरूले “ड्याडी-मम्मी” भन्ने शब्द बढी सुन्छन्, त्यसैले त्यही बोल्न सहज मान्छन् । तर यसमा बालबालिकाको दोष छैन । उनीहरूलाई कुन शब्द प्रयोग गर्ने भन्ने संस्कार परिवार र समाजबाट प्राप्त हुन्छ । यदि घरमै बुवा-आमाले आफूलाई “ड्याडी-मम्मी” भनेर चिनाउन थाले भने बालबालिकाले त्यही सिक्नेछन् । त्यसैले भाषा संरक्षणको जिम्मेवारी पहिलो चरणमा परिवारकै हुन्छ ।

यसको अर्थ आधुनिकता स्वीकार गर्न हुँदैन भन्ने होइन । अङ्ग्रेजी सिक्नु, अन्तर्राष्ट्रिय भाषा प्रयोग गर्नु वा विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु आजको आवश्यकता हो । तर आधुनिक बन्नका लागि आफ्नै भाषिक र सांस्कृतिक पहिचान त्याग्न आवश्यक छैन । जापान, दक्षिण कोरिया, चीन वा फ्रान्सजस्ता देशहरूले आधुनिकताको उच्चतम स्तर हासिल गरेका छन्, तर उनीहरूले आफ्ना भाषा र सांस्कृतिक सम्बोधनलाई गर्वका साथ जोगाइरहेका छन् । हामीले पनि विश्वका भाषा सिक्दै जाँदा आफ्ना मौलिक शब्दहरूको सम्मान गर्न सक्नुपर्छ ।

नेपाली भाषाको संरक्षण केवल भाषाविद् वा साहित्यकारहरूको जिम्मेवारी मात्र होइन । यो प्रत्येक अभिभावक, शिक्षक, विद्यार्थी र नागरिकको साझा दायित्व हो । घरमा बुवा-आमा भन्न सिकाउने, विद्यालयमा नेपाली भाषाको सम्मान गर्ने, सामाजिक सञ्जालमा नेपाली शब्दहरूको प्रयोग बढाउने र आफ्ना मौलिक सम्बोधनहरूलाई व्यवहारमा उतार्ने कार्यले भाषा संरक्षणमा ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

अन्ततः, “ड्याडी-मम्मी” भन्नु वा “बुवा-आमा” भन्नु व्यक्तिगत रोजाइको विषय हुन सक्छ । तर जब कुनै समाजले आफ्ना मौलिक शब्दहरू बिर्सन थाल्छ, त्यसले आफ्नो सांस्कृतिक स्मृति पनि विस्तारै गुमाउँदै जान्छ । त्यसैले आधुनिकताको यात्रामा अघि बढ्दा आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानलाई साथमा लिएर हिँड्नु आवश्यक छ ।

किनभने जरा बलियो भए मात्र रूखले आकाश छुन सक्छ । भाषा र संस्कृतिको जरा जोगियो भने मात्र भावी पुस्ताले आफ्नो वास्तविक पहिचान चिन्न सक्नेछन् ।

लेखक श्री बराहक्षेत्र माध्यमिक विद्यालय लुङ्ग्री -५, बडाचौर, रोल्पामा कार्यरत हुनुहुन्छ ।