रुकुम पश्चिम -२५, असार ।
नेपालको चितवन र नवलपुर जिल्लाका विभिन्न माध्यमिक विद्यालयहरूमा गरिएको एक अनुसन्धानले शिक्षा क्षेत्रमा चासोको विषय बन्न सक्ने केही रोचक तथ्यहरू प्रस्तुत गरेको छ । कक्षा ८ का विद्यार्थीहरूलाई समेटेर गरिएको उक्त अध्ययनले महिला शिक्षकले पढाएका विद्यार्थीहरूले नेपाली र विज्ञान विषयमा तुलनात्मक रूपमा राम्रो उपलब्धि हासिल गरेको, जबकि सामाजिक अध्ययनमा पुरुष शिक्षकले पढाएका विद्यार्थीहरूको उपलब्धि केही राम्रो देखिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ ।
अनुसन्धानले यस्तो नतिजा किन देखियो भन्ने विषयमा केही सम्भावित कारणहरू पनि औँल्याएको छ । महिला शिक्षकहरूले कक्षाकोठामा विद्यार्थीहरूसँग बढी आत्मीय सम्बन्ध निर्माण गर्ने, सिकाइमा धैर्यता र नियमितता अपनाउने तथा विशेषगरी छात्राहरूका लागि सकारात्मक रोल मोडेलको भूमिका खेल्ने भएकाले नेपाली र विज्ञान विषयमा राम्रो प्रभाव परेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
त्यसैगरी सामाजिक अध्ययन विषयमा पुरुष शिक्षकबाट पढेका विद्यार्थीहरूको उपलब्धि राम्रो देखिनुका पछाडि विषयगत रुचि, शिक्षण शैली, कक्षाकोठामा हुने अन्तरक्रिया वा स्थानीय सन्दर्भहरू जिम्मेवार हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको धारणा रहेको छ । तर यसलाई पुरुष शिक्षक स्वाभाविक रूपमा राम्रो र महिला शिक्षक कम प्रभावकारी भन्ने अर्थमा बुझ्नु भने उपयुक्त हुँदैन ।
वास्तवमा यो अनुसन्धानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश भनेको शिक्षकको लिङ्गभन्दा पनि शिक्षणको गुणस्तर, विषयगत दक्षता, विद्यार्थीसँगको सम्बन्ध, विद्यालयको वातावरण र सिकाइका अवसरहरू नै विद्यार्थीको उपलब्धिका मुख्य निर्धारक हुन् भन्ने हो ।
शिक्षा क्षेत्रमा महिला र पुरुष शिक्षकबिच प्रतिस्पर्धा खोज्नु भन्दा पनि दुवैले आ-आफ्नो शैली र क्षमता मार्फत विद्यार्थीको सिकाइमा पुर्याएको योगदानलाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ । अनुसन्धानले देखाएका यस्ता तथ्यहरूलाई बहसको आधार बनाउन सकिन्छ, तर निष्कर्ष निकाल्दा सधैं व्यापक शैक्षिक सन्दर्भलाई ध्यान दिनुपर्छ ।
अन्ततः असल शिक्षकको परिचय उनको लिङ्गले होइन, उनको ज्ञान, समर्पण, व्यावसायिकता, नैतिकता र विद्यार्थीप्रतिको उत्तरदायित्वले दिन्छ । विद्यार्थीको सफलताको आधार शिक्षक महिला कि पुरुष भन्ने होइन, शिक्षक कति प्रेरणादायी र प्रभावकारी छन् भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ ।
लेखक श्री बराहक्षेत्र माध्यमिक विद्यालय लुङ्ग्री -५, बडाचौर, रोल्पामा कार्यरत हुनुहुन्छ ।
