रुकुम पश्चिम -२२, असार ।
शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको विकासको आधार हो । राष्ट्रले कस्तो नागरिक उत्पादन गर्छ, समाज कति सचेत बन्छ र देशको भविष्य कति उज्यालो हुन्छ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म शिक्षामा निर्भर रहन्छ । शिक्षाको केन्द्रमा शिक्षक हुन्छन् । शिक्षकको ज्ञान, सीप, अनुभव, समर्पण र मनोबलले नै विद्यालयको शैक्षिक वातावरण निर्धारण गर्छ । त्यसैले गुणस्तरीय शिक्षाको चर्चा गर्दा शिक्षकको अवस्था, पेशागत सन्तुष्टि र सम्मानको विषयलाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन ।
नेपालका हजारौँ शिक्षकहरू आज पनि दुर्गम गाउँ, विकट पहाडी बस्ती र कठिन भौगोलिक क्षेत्रमा सेवा गरिरहेका छन् । सीमित स्रोतसाधन, कमजोर यातायात, न्यून भौतिक सुविधा र पारिवारिक दूरीका बाबजुद उनीहरूले शिक्षाको उज्यालो फैलाइरहेका छन् । विद्यालयसम्म पुग्न घण्टौँ हिँड्नुपर्ने अवस्था होस् वा आवश्यक शैक्षिक सामग्रीको अभाव, शिक्षकहरू आफ्नो जिम्मेवारीबाट पछि हटेका छैनन् । यही कारण शिक्षकलाई राष्ट्र निर्माणका अभियन्ता भनिन्छ ।
तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न आज पनि यथावत् छ -के शिक्षकको त्याग र समर्पणको उचित मूल्याङ्कन भइरहेको छ?
शिक्षकले सरुवा माग्नु कुनै अतिरिक्त सुविधा माग्नु होइन । यो आफ्नो परिवारसँग बस्न पाउने, बालबालिकाको हेरचाह गर्न पाउने, वृद्ध आमाबुवाको सेवा गर्न पाउने र सम्मानपूर्वक पारिवारिक जीवन बिताउन पाउने स्वाभाविक अधिकारको विषय हो । कुनै शिक्षकले वर्षौँसम्म दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गरेपछि आफ्नो घरपरिवार नजिक सरुवा हुन चाहनु अस्वाभाविक होइन । बरु यो मानवीय आवश्यकता हो ।
वास्तवमा शिक्षकको सरुवालाई लामो समयसम्म केवल प्रशासनिक प्रक्रियाका रूपमा हेरियो । तर आजको सन्दर्भमा यो शिक्षकको मनोबल, कार्यसम्पादन र शैक्षिक गुणस्तरसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित विषय बनेको छ । जब शिक्षक मानसिक रूपमा सन्तुष्ट हुँदैनन्, पारिवारिक समस्याले थिचिन्छन् वा भविष्यप्रति अनिश्चित हुन्छन्, त्यसको असर प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कक्षाकोठामा पर्न सक्छ । तर जब शिक्षक उत्साहित, आत्मविश्वासी र सन्तुष्ट हुन्छन्, उनीहरूको शिक्षण क्षमता अझ प्रभावकारी बन्छ ।
शिक्षक सरुवाको विषयलाई सुविधा वा विशेष अधिकारका रूपमा होइन, सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने मानवीय अधिकारका रूपमा हेरिनुपर्छ । शिक्षकले आफ्नो परिवारसँग बस्न पाउने, आफ्नो जीवनलाई व्यवस्थित बनाउन पाउने र सेवा अवधिपछि न्यायपूर्ण अवसर प्राप्त गर्न पाउने वातावरण निर्माण गर्नु आधुनिक र उत्तरदायी राज्यको दायित्व हो ।
गुणस्तरीय शिक्षाको आधार केवल पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक वा भवन निर्माण मात्र होइन । शिक्षाको वास्तविक गुणस्तर शिक्षकको सक्रिय सहभागिता र समर्पणबाट निर्माण हुन्छ । शिक्षकलाई प्रेरित नगरी शिक्षा सुधारको लक्ष्य हासिल गर्न सकिँदैन । यही कारण संसारका धेरै देशहरूले शिक्षकको पेशागत सम्मान, कल्याण र कार्यसन्तुष्टिलाई शिक्षा नीतिको केन्द्रमा राखेका छन् ।
नेपालमा पनि शिक्षा सुधारका बहसहरू भइरहेका छन् । विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर बढाउने, सिकाइ उपलब्धि सुधार्ने र आधुनिक शिक्षा प्रणाली विकास गर्ने विषयमा व्यापक छलफल भइरहेको छ । तर शिक्षकको मनोबल र सरुवा व्यवस्थाको विषय अझै पनि अपेक्षित रूपमा सम्बोधन हुन सकेको छैन । कतिपय शिक्षकहरू लामो समयसम्म दुर्गम क्षेत्रमा कार्यरत रहँदा पनि न्यायपूर्ण अवसरबाट वञ्चित भएको अनुभूति गर्छन् । यस्तो अवस्था रहिरहेमा शिक्षण पेशाप्रतिको आकर्षणमा समेत असर पर्न सक्छ ।
दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्नु शिक्षकको दायित्व हो । तर त्यागको सम्मान गर्नु राज्यको दायित्व हो । यदि कुनै शिक्षकले वर्षौँसम्म विकट क्षेत्रमा सेवा गरेको छ भने त्यसलाई सेवा अभिलेखमा मात्र सीमित नराखी अवसर र प्राथमिकताका रूपमा पनि मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ । यसले शिक्षकमा न्यायको अनुभूति गराउँछ र प्रणालीप्रति विश्वास बढाउँछ ।
आज आवश्यकता पारदर्शी, वैज्ञानिक र पूर्वानुमानयोग्य सरुवा प्रणालीको हो । सरुवा प्रक्रिया पहुँच, प्रभाव वा दबाबका आधारमा होइन, स्पष्ट मापदण्डका आधारमा सञ्चालन हुनुपर्छ । सेवा अवधि, दुर्गम क्षेत्रमा बिताएको समय, पारिवारिक अवस्था, स्वास्थ्य अवस्था तथा अन्य वस्तुगत आधारलाई समेटेर स्वचालित प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ । यस्तो व्यवस्थाले अनावश्यक विवाद कम गर्नुका साथै शिक्षकहरूलाई निष्पक्षताको अनुभूति दिलाउँछ ।
शिक्षकको पेशागत सन्तुष्टि र विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ । खुसी शिक्षकले उत्साहपूर्वक पढाउँछन् । उनीहरूले विद्यार्थीलाई प्रेरित गर्छन्, सिर्जनशील गतिविधि सञ्चालन गर्छन् र विद्यालयमा सकारात्मक वातावरण निर्माण गर्छन् । यही कारण शिक्षकको सन्तुष्टिलाई व्यक्तिगत विषयका रूपमा होइन, शैक्षिक गुणस्तरसँग जोडिएको राष्ट्रिय सरोकारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।
शिक्षा क्षेत्रमा सुधार ल्याउन चाहने हो भने शिक्षकलाई केवल जिम्मेवारी थप्ने होइन, उनीहरूको योगदानको सम्मान गर्ने वातावरण पनि निर्माण गर्नुपर्छ । शिक्षकको मनोबल खस्किँदा शिक्षा प्रणाली कमजोर हुन्छ । शिक्षक उत्साहित हुँदा विद्यालय बलियो बन्छ । विद्यालय बलियो हुँदा समाज सक्षम बन्छ र राष्ट्र समृद्धितर्फ अघि बढ्छ ।
त्यसैले शिक्षक सरुवाको विषयलाई सुविधा वा विशेष अधिकारका रूपमा होइन, सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने मानवीय अधिकारका रूपमा हेरिनुपर्छ । शिक्षकले आफ्नो परिवारसँग बस्न पाउने, आफ्नो जीवनलाई व्यवस्थित बनाउन पाउने र सेवा अवधिपछि न्यायपूर्ण अवसर प्राप्त गर्न पाउने वातावरण निर्माण गर्नु आधुनिक र उत्तरदायी राज्यको दायित्व हो ।
अन्ततः, पेशामा सन्तुष्ट र खुसी शिक्षक नै गुणस्तरीय शिक्षाको आधार हुन् । शिक्षकलाई निराश बनाउने होइन, प्रेरित बनाउने नीति आवश्यक छ । दुर्गममा सेवा गर्ने शिक्षकको त्यागको उचित मूल्याङ्कन गर्दै पारदर्शी र न्यायपूर्ण सरुवा प्रणालीको विकास गर्न सकियो भने त्यसले शिक्षक मात्र होइन, समग्र शिक्षा प्रणालीलाई लाभ पुर्याउनेछ । शिक्षकको सम्मान, सन्तुष्टि र मनोबलमा गरिएको लगानी नै राष्ट्रको उज्ज्वल भविष्यमा गरिएको लगानी हो ।
लेखक श्री बराहक्षेत्र माध्यमिक विद्यालय लुङ्ग्री -५, बडाचौर, रोल्पामा कार्यरत हुनुहुन्छ ।
